Çekte Ciro: Hukuki Niteliği, Türleri ve Uyuşmazlıklarda Savunma Mantığı (TTK Uygulaması)

1. Çekte “ciro” ne demektir?

Ciro, emre yazılı kıymetli evrakta senet üzerindeki hakkın bir başkasına devri (veya belirli bir amaçla yetkilendirme) için senet üzerine yazılan ve ciranta tarafından imzalanan kayıttır. Çek bakımından ciro hükümleri, poliçeye ilişkin düzenlemelerin atfı yoluyla uygulanır; Türk Ticaret Kanunu’nda çek hakkında, ciroya ilişkin 683–685. maddelerinuygulanacağı açıkça belirtilmiştir. 

Cironun iki temel işlevi vardır:

• Tedavül işlevi: Çekin el değiştirmesini ve piyasada dolaşımını sağlar.
• Garanti işlevi: Ciranta, kural olarak ödeme gerçekleşmezse hamile karşı kambiyo sorumluluğu çerçevesinde sorumluluk üstlenir (başvuru borçlusu niteliği).

2. Çek türüne göre devir: emre – nama – hamiline

Uygulamada ilk kontrol noktası çekin düzenleniş şeklidir:

• Emre yazılı çek: Kural olarak ciro + teslim ile devredilir; kambiyo senedi korumaları ve def’i sistemi tipik şekilde işler.
• Nama yazılı çek: Çoğu durumda alacağın temliki rejimi gündeme gelir; “emre yazılı değildir” benzeri kayıtlar, ciro sisteminin etkisini daraltır.
• Hamiline yazılı çek: Esas olarak teslim (zilyetliğin devri) ile el değiştirir; arka yüzde “ciro” şerhi bulunsa bile bu her zaman kambiyo hukuku anlamında klasik ciro sonucunu doğurmayabilir.

3. Ciro nasıl yapılır? Şekil şartları ve alonj

Ciro; çekin arkasına veya alonj denilen ek kağıda yazılır ve ciranta tarafından imzalanır. Ciroda kime devredildiği yazılabilir (tam ciro) ya da yalnız imza ile bırakılabilir (beyaz ciro).

Pratik kontrol listesi:

• Ciro kaydı çek üzerinde/alonjda mı?
• Cirantanın imzası var mı?
• Ciro zinciri (silsile) görünüşte kesintisiz mi?

4. Ciro türleri ve pratik sonuçları

4.1. Tam (nama) ciro

Belirli bir kişiye yapılan cirodur (“…’ya ödeyiniz”). Yetkili hamilin görünüşte tespiti daha nettir.

4.2. Beyaz ciro

Sadece imza bulunur; lehtar/ciro edilen kişi yazılmaz. Bundan sonra çek, fiilen “hamile gibi” dolaşabilir; senedi elinde bulunduran kişi boşluğu doldurarak (tam ciroya çevirerek) veya teslimle tedavülü sürdürebilir.

4.3. Tahsil (vekalet) cirosu

“Bedeli tahsil içindir” gibi ibarelerle yapılır. Amaç hakkın devri değil, tahsil yetkisi vermektir. Def’iler ve temsil sınırları bakımından sonuçları farklılaşır.

4.4. Rehin/teminat cirosu

“Teminat içindir/rehin içindir” gibi şerhlerle yapılır. Amaç alacağın teminat altına alınmasıdır; hamilin hakları rehin ilişkisinin niteliğine göre daralabilir.
Not: Uygulamadaki “teminat çeki” iddiası çoğu zaman çek üzerinde teminat şerhinden değil, temel ilişkiden (sözleşme, yazışma vb.) çıkarılır; bu tür kişisel savunmaların sonraki hamile karşı ileri sürülebilirliği her dosyada ayrıca değerlendirilir.

5. Yetkili hamil, ciro silsilesi ve def’i sistemi

5.1. Yetkili hamil ve ciro silsilesi

Emre yazılı çeklerde, kambiyo takibinde “yetkili hamil” sıfatı çoğunlukla kesintisiz ciro silsilesi ile görünüşte ispatlanır. Tedavül güvenliği gereği, uygulamada bazı karar özetlerinde; hamilin, ciro zincirindeki imzaların gerçek cirantalara ait olup olmadığını ayrıca tahkik yükümlülüğünün bulunmadığı yönünde yaklaşımlar görülebilir. 

5.2. Def’iler: Hangi savunmalar hamile karşı ileri sürülebilir?

Kambiyo senetlerinde genel mantık şudur:

• Senet metnine/şekle dayalı def’iler (zorunlu unsurların eksikliği, tahrifat iddiası, yetkisiz imza vb.) çoğunlukla hamile karşı ileri sürülebilir.
• Temel ilişkiye dayalı kişisel def’iler (ör. “mal ayıplıydı”, “sözleşme feshedildi”, “bu çek teminat içindi” gibi) iyi niyetli hamile karşı kural olarak daha sınırlı ileri sürülebilir.

Bu ayrım, özellikle çek üçüncü kişilere ciro edilmişse stratejiyi belirler.

6. İbrazdan sonra (veya ibraz süresi geçtikten sonra) yapılan ciro

Çeklerde zamanlama kritik bir başlıktır. Çekin bankaya ibrazından sonra yapılan ciro hukuken bütünüyle yok sayılmasa da, kambiyo hukukuna özgü sonuçları doğurmaması ve çoğu durumda alacağın temliki gibi değerlendirilmesi gündeme gelebilir; bu durumda devralan kişi kambiyo hukukunun “hızlı başvuru/def’i sistemi” korumalarından yararlanamayabilir. 

7. İmza itirazı: Keşidecinin “ciro imzası”na yönelik savunma sınırları

Uygulamada keşidecinin, lehtarın ciro imzasının lehtara ait olmadığını ileri sürmesiyle sık karşılaşılır. Ancak bazı karar özetlerinde, keşidecinin lehtarın ciro imzasına itiraz hakkının bulunmadığı yönünde değerlendirmeler yer alabilmektedir. 
Bu yaklaşımın dayanağı genellikle tedavül güvenliğidir: keşideci kendi imzası ve çekin geçerliliği çerçevesinde sorumludur; ciro zincirindeki ilişkiler ise belirli ölçüde hamili koruyacak şekilde ele alınır.

8. Uyuşmazlık türlerine göre pratik yol haritası

A) Kambiyo takibinde “yetkili hamil” tartışması

• Çek emre mi, nama mı, hamiline mi?
• Ciro silsilesi görünüşte kesintisiz mi?
• Ciro şerhleri çek/alonj üzerinde mi?
• İbraz sonrası ciro var mı? (Varsa temlik rejimi tartışması doğabilir.) 

B) “Teminat çeki” iddiası

• Teminat anlaşması hangi delillerle ispatlanacak? (yazılı sözleşme, yazışma, teslim-tesellüm, mutabakat vb.)
• Çek üçüncü kişiye ciro edilmiş mi? Devralanın iyi niyeti/edinim koşulları kişisel def’iler bakımından kritik olabilir.

C) Sahte imza/tahrifat iddiası

• İmza incelemesi, zorunlu unsurlar, senet metnindeki değişiklik iddiası
• Menfi tespit/istirdat gibi davalarda ispat kurgusu ve delil planı

Çekte ciro; çek türü (emre/nama/hamiline), ciro türü (tam/beyaz/tahsil/teminat), ciro zamanlaması (ibraz öncesi/sonrası) ve def’i sistemi birlikte okunmadan sağlıklı değerlendirilemez. Pratikte dosyanın sonucu çoğu kez; ciro silsilesinin sağlamlığı, ibraz sonrası temlik tartışması ve kişisel def’i–mutlak def’i ayrımının doğru kurulmasına bağlıdır.